I. Hoa văn triều Nguyễn – nền tảng mỹ học của một giai đoạn vàng son
Triều Nguyễn (1802–1945) là triều đại đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam. Dưới sự ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo, Phật giáo, văn hóa Đông Á và truyền thống dân tộc, mỹ thuật gỗ triều Nguyễn được đánh giá là đỉnh cao của sự tinh xảo, quy củ và biểu tượng học.
Trong các nếp nhà gỗ cổ truyền Bắc Bộ, đặc biệt từ cuối thế kỷ XIX đến đầu XX, dấu ấn phong cách Nguyễn thể hiện rõ qua:
- Tỷ lệ và bố cục kiến trúc
- Hệ hoa văn chạm khắc
- Kỹ thuật đục lộng – đục bong – vắt vải
- Triết lý thẩm mỹ: hài hòa – thanh nhã – nghiêm cẩn
“Hoa văn thời Nguyễn không chỉ để trang trí.
Đó là ngôn ngữ của quyền quý – của lễ nghi – và của đạo lý Việt.”
Nhà Gỗ PHONG KIẾN xem đây là nền tảng thẩm mỹ để phục dựng và làm mới các ngôi nhà gỗ truyền thống.
II. Hệ thống hoa văn cung đình – ngôn ngữ biểu tượng của quyền lực
1. Tứ linh: Long – Lân – Quy – Phụng (nhưng được “chạm hóa” trong nhà dân gian)
Trong mỹ thuật Triều Nguyễn, tứ linh biểu trưng cho bốn đức tính và bốn nguồn năng lượng tạo hóa:
- Long – tối cao, chính khí, bảo hộ vương quyền
- Lân – điềm lành, nhân nghĩa
- Quy – trường thọ, bền vững
- Phụng – mỹ đức, hiền hòa, thịnh vượng
Trong nhà gỗ dân gian Bắc Bộ, đặc biệt Hà Tây – Hà Nam – Nam Định, linh vật không được chạm “hình thật” như cung đình. Thay vào đó, nghệ nhân sử dụng:
- Long hóa: đầu rồng được giản lược, uốn lượn theo mảng
- Phụng hóa: chỉ giữ nét dáng, không chạm thân thật
- Quy hóa – Lân hóa: thể hiện qua mô típ vảy, móng, đao mác mềm
Điều này phản ánh triết lý giữ phép của dân gian: tôn kính – nhưng không vượt lễ nghi hoàng triều.
2. Tứ quý – biểu tượng của thời gian và phẩm hạnh
Bộ tứ quý tùng – cúc – trúc – mai là mẫu hoa văn phổ biến nhất trong kiến trúc gỗ thời Nguyễn.
- Tùng – chính trực, bất khuất
- Cúc – thanh đạm, điềm tĩnh
- Trúc – cương nhu hòa hợp
- Mai – tinh khiết, phục sinh
Tứ quý không chỉ đại diện các mùa trong năm, mà còn tượng trưng cho phẩm chất người quân tử.
Vì vậy, đây là họa tiết cốt lõi trong nhiều vị trí: cửa võng, kẻ hiên, vách thuận.
3. Hoa sen – linh hồn mỹ thuật Việt
Sen được triều Nguyễn xem là biểu tượng của:
- Sự thanh cao
- Đức hạnh
- Tâm hồn hướng thiện
Chạm sen thời Nguyễn thường có:
- Lá sen cong mềm
- Đài sen tĩnh
- Cánh sen nở theo lớp, đục mỏng tinh tế
Sen xuất hiện nhiều trong nhà dân gian vì tính thuần Việt và phù hợp phong thủy.
4. Bộ tứ “đào – lê – thủ – lựu”: Biểu tượng của sum vầy và phúc lộc
Dù xuất phát từ văn hóa Á Đông, nhưng khi vào kiến trúc Việt, bộ tứ này mang ý nghĩa:
Ý nghĩa của từng loại quả:
Đào: Biểu tượng của sự trường thọ và sức khỏe dẻo dai.
Mang lại may mắn, sung túc, giàu có.
Được xem là vật phẩm xua đuổi tà ma, mang lại bình an, hạnh phúc.
Lê: Tượng trưng cho sự thành đạt và thăng tiến.
Cầu mong con cháu học hành đỗ đạt, công việc thuận lợi.
Na: Hoa văn quả na mang ý nghĩa sung túc, viên mãn, giàu có vì hình dáng tròn đầy, nhiều múi và hạt, tượng trưng cho sự đầy đặn và may mắn trong phong thủy. Ngoài ra, nó còn đại diện cho sự sinh sôi nảy nở, phát triển không ngừng và sự hòa thuận, đoàn viên trong gia đình.
Lựu: Biểu tượng cho sự đông con nhiều cháu, sự sung túc, no đủ. Ý nghĩa này xuất phát từ âm Hán Việt, trong đó "hạt" (quả lựu) có cách phát âm gần giống với "con".
Đây là bộ hoa văn rất được ưa chuộng cho nhà thờ, từ đường, hiên nhà của gia đình đông con cháu.
5. Lá lật – hoa lá tây – chữ thọ, chữ vạn thọ
Cuối thế kỷ XIX – đầu XX, kiến trúc dân gian Bắc Bộ xuất hiện giao thoa Đông – Tây, đặc biệt ở:
- Lá lật
- Hoa lá tây
- Mảng uốn Baroque nhẹ
Nhưng tất cả đều được Việt hóa mềm mại.
Chữ thọ và chữ vạn thọ xuất hiện nhiều trong đại tự, hoành phi, cửa võng với ý nghĩa:
- Trường thọ
- Bền vững
- Vượng khí dòng tộc
III. Vì sao hoa văn thời Nguyễn đạt đến đỉnh cao tinh xảo?
1. Quy chuẩn nghiêm cẩn của triều đình
Triều Nguyễn đặt ra các bộ quy định rõ ràng về:
- Tỷ lệ cột – kèo – xà
- Bố cục trang trí
- Phân vị cấu kiện
- Mật độ chạm khắc
- Mái cong cánh diều
Nghệ nhân phải tuân thủ nghiêm, từ đó tạo nên phong cách thống nhất.
2. Kỹ thuật chạm khắc đỉnh cao
Các kỹ thuật tiêu biểu:
- Chạm bong: đục sâu, nổi ba chiều
- Chạm lộng: đục thủng tạo khoảng sáng
- Chạm chìm: tầng lớp chuyển 3 lớp
- Vắt vải: tạo đường nét mềm mại như tơ
Những kỹ thuật này lan tỏa từ cung đình đến dân gian vùng Bắc Bộ, đặc biệt ở:
- Tổng Cao Đà (Hà Nam Ninh xưa)
- Sơn Đồng
- La Xá
- Chàng Sơn
Phong Kiến kế thừa trực tiếp các lối đục, nết chạm, mô típ nguyên bản từ Tổng Cao Đà – vùng đất tổ nghề nhà gỗ bắc bộ.
3. Ảnh hưởng triết lý Nho – Lễ – Nhạc
Hoa văn không chỉ để đẹp — mà còn để “giáo hóa”.
- Rồng → chính khí
- Phụng → mỹ đức
- Trúc → quân tử
- Cúc → an tĩnh
- Thọ → phúc đức
Vì vậy, mỗi hoa văn là một thông điệp về đạo lý sống, được gửi vào từng cấu kiện gỗ.
IV. Hoa văn triều Nguyễn trong kiến trúc nhà gỗ Bắc Bộ
Nhà gỗ Bắc Bộ thời Nguyễn có bố cục “kín đáo – nghiêm cẩn – hài hòa”, thể hiện qua:
1. Vị trí hoa văn mang tính lễ nghi
- Cửa võng: nơi tập trung hoa văn quyền quý
- Kẻ bẩy – kẻ hiên: tứ quý – Long Hóa
- Xà nách – xà thượng: linh vật hóa
- Vách thuận – vách đường: đề tài sinh hoạt dân gian
- Câu đầu – hoành phi – đại tự: điểm nhấn thiêng
2. Tính dân gian hóa mạnh mẽ
Dù ảnh hưởng cung đình, nhưng nhà dân gian:
- Giảm bớt mảng vàng son
- Đơn giản hóa mô típ
- Giữ chất mộc, giữ sự trầm tĩnh
- Tập trung vào ý nghĩa hơn phô trương
Điều này phù hợp với khí chất của người Bắc Bộ: đằm – kín – thanh.
V. Hoa văn thời Nguyễn trong Nhà Gỗ PHONG KIẾN hôm nay
Nhà Gỗ PHONG KIẾN không sao chép đơn thuần, mà kế thừa đúng chuẩn – sáng tạo đúng chỗ – giữ phép đúng mực.
1. Giữ nguyên tinh thần – tôn trọng nguyên mẫu
Chúng tôi sử dụng nguồn tư liệu từ:
- Nhà cổ niên đại 1802–1945
- Tư liệu cung đình
- Tư liệu dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ
- Hoa văn nguyên mẫu được nghệ nhân Tổng Cao Đà kế thừa, chắt lọc và hoàn thiện, giữ trọn nếp đục – đường chạm – tinh thần mỹ thuật của cha ông.”
2. Chạm khắc theo đúng lối chạm xưa
- Chạm hóa tứ linh
- Tứ quý – tứ thời theo bố cục truyền thống
- Sen – lá lật – chữ thọ theo mẫu cổ
- Kỹ thuật chạm đúng lối Bắc Bộ
3. Giữ tính lễ nghi – tính bản sắc – tính truyền đời
Mục tiêu của nhà gỗ Phong Kiến không phải là “làm nhà gỗ đẹp hơn người khác”,
mà là:
“Làm nhà gỗ đúng với bản sắc Việt — đúng với tinh thần tổ tiên.”
Kết luận
Hoa văn triều Nguyễn không chỉ là nghệ thuật chạm khắc, mà còn là bộ mã văn hóa, truyền tải:
- Quyền quý
- Lễ nghi
- Đạo lý
- Phẩm hạnh
- Truyền thống gia tộc
Đó là lý do Nhà Gỗ PHONG KIẾN xem phong cách mỹ thuật triều Nguyễn là chuẩn thẩm mỹ, là “sợi chỉ đỏ” xuyên suốt mọi công trình.
